Một tình huống xảy ra thường xuyên hơn người ta tưởng: bài được nhận, rồi tác giả nhận hoá đơn phí xuất bản và không có nguồn nào trả.
Lúc đó lựa chọn còn lại đều tệ: rút bài sau khi đã được nhận, hoặc xin miễn giảm ở thế bị động.
Các mô hình chính
- Truy cập mở hoàn toàn — tác giả trả phí, ai cũng đọc được.
- Đăng ký thuê bao — người đọc hoặc thư viện trả, tác giả không trả.
- Mô hình lai — tạp chí thuê bao có tuỳ chọn mở từng bài với phí.
- Truy cập mở không thu phí tác giả — do tổ chức hoặc cơ sở tài trợ.
- Mô hình cuối tồn tại nhiều hơn người ta biết, đặc biệt ở các tạp chí học thuật do hội chuyên ngành xuất bản.
Trước khi gửi
- Tìm mức phí trên trang tạp chí — nó luôn được công bố ở đâu đó.
- Kiểm chính sách miễn giảm theo quốc gia hoặc theo hoàn cảnh.
- Hỏi đề tài hoặc cơ sở có nguồn chi cho khoản này không.
- Hỏi thư viện — nhiều nơi có thoả thuận giảm phí với nhà xuất bản.
Nếu không có nguồn trả
- Chọn tạp chí thuê bao — tác giả không phải trả.
- Chọn tạp chí truy cập mở không thu phí tác giả.
- Xin miễn giảm trước khi gửi, bằng văn bản.
- Đăng bản được phép lên kho lưu trữ để người đọc vẫn tiếp cận được.
Con đường lưu trữ
- Nhiều tạp chí cho phép đăng bản sau bình duyệt lên kho lưu trữ.
- Có thể có thời gian cấm truy cập.
- Cách này cho tiếp cận rộng mà không tốn phí.
- Kiểm chính sách của tạp chí trước khi ký chuyển giao quyền.
Đọc kỹ hợp đồng xuất bản
- Bạn chuyển giao quyền gì cho nhà xuất bản.
- Bạn được giữ quyền gì: dạy học, đăng kho lưu trữ, dùng lại hình.
- Nhiều nơi cho phép giữ lại nhiều quyền hơn nếu bạn hỏi.
Một điều đáng nhớ
Kiểm phí và chính sách miễn giảm trước khi gửi bài.
Xin miễn giảm ở thế còn có thể chọn nơi khác là một cuộc trao đổi bình thường. Xin miễn giảm sau khi đã được nhận là xin trong thế không còn lựa chọn nào — và cả hai bên đều biết điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Có những mô hình truy cập nào?
Truy cập mở hoàn toàn với phí tác giả, đăng ký thuê bao mà tác giả không trả, mô hình lai mở từng bài với phí, và truy cập mở không thu phí tác giả do tổ chức tài trợ.
Cần kiểm gì trước khi gửi?
Mức phí trên trang tạp chí, chính sách miễn giảm theo quốc gia hoặc hoàn cảnh, đề tài hoặc cơ sở có nguồn chi không, và hỏi thư viện về thoả thuận giảm phí.
Nếu không có nguồn trả phí thì sao?
Chọn tạp chí thuê bao hoặc tạp chí truy cập mở không thu phí tác giả, xin miễn giảm trước khi gửi bằng văn bản, và đăng bản được phép lên kho lưu trữ.
Con đường lưu trữ là gì?
Nhiều tạp chí cho phép đăng bản sau bình duyệt lên kho lưu trữ, có thể có thời gian cấm truy cập — cách này cho tiếp cận rộng mà không tốn phí.
Vì sao phải kiểm phí trước khi gửi?
Vì xin miễn giảm khi còn có thể chọn nơi khác là cuộc trao đổi bình thường, còn xin sau khi đã được nhận là xin trong thế không còn lựa chọn.
